تصویر بندردیلم در ۱۲۸ سال قبل

 

 

حدود 112 سال قبل (در سال 1319 هجری قمری مصادف با 1901 میلادی) و در واپسین سال‌های زمامداری مظفرالدین‌شاه قاجار، شخصی به‌نام رضاقلی‌خان، ملقّب به سالار معظّم، از طرف دارالخلافه‌ی‌ طهران، مستقلاً به حکومت بوشهر و بنادر خلیج فارس منصوب شد. دوره‌ی حکومت سالار معظم حدود سه‌سال، یعنی تا سال 1321ه.ق/1903م دوام یافت. سالار معظم در طی مدت حکومت خود بر این ناحیه، کلیه‌ی اسناد و مکاتبات خود را جمع و نگهداری می‌کرد و پس از مرگ وی نسل به نسل به فرزندان وی منتقل شد.  گزیده‌ی این اسناد یک بار در اوایل دهه‌ی شصت و بار دیگر (با چاپی پاکیزه) در سال 1391و در دو جلد و به همت اخلاف وی منتشر شد.

مشخصات کتابشناختی چاپ دوم این اسناد به قرار زیر است:

حکومت بوشهر؛ اسناد و مکاتبات رضاقلی خان (سالار معظم) نظام‌السلطنه‌ مافی/ به‌کوشش خدیجه نظام مافی/ نشر تاریخ ایران/ 1391

 

این دو جلد مجموعه‌ای است از نامه‌های ارسالی سالار معظم به طهران، نامه‌های دریافتی از طهران، گزارش‌ها (راپورت‌های) گمرکات این ناحیه به ایشان و نمونه‌هایی از این دست.

در این کتاب یک راپرت مستقل از گمرک دیلم به ایشان و یک تلگراف از اتابک اعظم و از دارالخلافه‌ی طهران به سالار معظم درباره‌ی دیلم (وایضاً لیراوی) وجود دارد که در ادامه می‌خوانید.

 

1- متن زیر، راپورتی است که گمرک دیلم در تاریخ 17 شهر ربیع‌الاول 1320 به سالار معظم ارسال کرده است:

راپورت اداره‌ی گمرک دیلم

حاج حسن لیراوی هم بنای هرزگی را گذاشته است. خودش با تفنگچی زیاد روانه‌ی بندرریگ شده جهت همراهی با پسران خانعلی‌خان، ولی بستگان او هرچه می‌توانند اذیت می‌کنند. کلی مبلغ رعایای دیلم از لیراوی طلب دارند که دیناری وصول نشده [است]. علاوه بر این، در وقت خرمن مبالغ‌ها گندم و جو مال رعایای دیلم را به زور تصرف می‌کنند و هر خویشی هم دو تومان علاوه از هر ساله مالیات دریافت کرده است. از آن جمله گندم مال کربلایی محمد‌صادق که مقسوم اداره دیلم است، تصرف کرده، بنده هرچه گفتگو به حاجی حسن می‌کنم، به خرجش نمی‌رود. رعیت هم هر روزه شکایت می‌کنند، در هر صورت اداره دیلم استدعا می‌کند که حکم سخت یا از طهران یا از ایالت فارس صادر فرمایند، به توسط اداره دیلم که مطالبات رعایای دیلم وصول شده باشد، و اجناسی که مال رعایای دیلم به تصرف حاجی حسن می‌باشد، به صاحبش رد نموده باشد که شاید از مرحمت جنابعالی مردم دیلم به آسودگی مشغول کار و کاسبی خودشان شوند. چنانچه حاجی حسن از بندرریگ مراجعت نمود و احکام سخت جهت او صادر نشود کار بسیار مغشوش می‌شود.

(حکومت بوشهر.../ ص 151)

 

2- مطلب دوم تلگرافی است از «اداره‌ی تلگرافی دولت علیّه ایران» به حکومت بوشهر. موضوع تلگراف همانطور که خودتان خواهید خواند جبران خسارت سه تیر تلگراف است که در ناحیه‌ی لیراوی به سرقت رفته است.

 

از طهران به بوشهر

نمره 9 دولتی

عدد کلمات 60

جناب جلالتمآب، امیرالامراء العظام، سالار معظم، دام مجده

در ضمن راپورت تلگرافی دیلم به عرض رسید، غلام تلگرافخانه برای اصلاح سیم تلگرافی رفته در لیراوی، سه فرسخی دیلم، سه اصله تیر تلگرافی را برده و مقرهای چدنی را شکسته‌اند. حسب‌الامر مبارک مقرر است غرامت آن را از آن حول و حوش گرفته، تسلیم تلگرافچی بندردیلم نمایید که اصلاح کند و مراقبت نمایید که خرابی وارد نیاورند.

اتابک اعظم

به واسطه‌ی تلگرافخانه به تاریخ 5 شهر محرم‌الحرام سنه 1321 گرفته شد.

(همان/ ص 559)

 

علاوه بر دو سند فوق، نام دیلم در موارد متعددی در «روزنامه‌ی بندر مبارکه‌ی ابوشهر» نیز برده شده است. در این دفاتر گزارش‌، ورود و خروج لنج‌ها را از طریق شیف به بوشهر ثبت و به حضور سالار معظم تقدیم می‌کرده‌اند. در زیر بخش‌های مربوط به دیلم را ذکر می‌کنم:

 

... ورود بوم ناخدا عیسی از دیلم، حمل آن، کاه با شانزده گونی گندم..(همان/ ص 355)

 

...سمبوک ناخدا ابراهیم از دیلم وارد شد، حمل آن پنجاه و پنج گونی گندم و یازده گونی زدو [= نوعی صمغ] است.. (همان/ ص 357)

 

...بوم کربلایی عباس از دیلم وارد شد. شصت و یک گونی گندم حمل دارد.. (همان/ ص 372)

 

... بوم ناخدا عباس از دیلم وارد شد، یکصد و شصت و دو صندوق با بیست خیک روغن خوش، با بیست و هفت گونی زدو حمل دارد.. (همان/ ص 385)

 

... ماشوه ناخدا علی از دیلم وارد شد، هفتاد صندوق با شش خیک روغن خوش، با پنجاه گونی زدو حمل دارد.. (همان/ ص 386)

 

...ماشوه ناخدا عباس از دیلم وارد شد. کاه حمل دارد..(همان/ص 388)

 

... بوم حاجی محمد‌علی از بندردیلم وارد شد. پانصد و پنجاه گونی گندم حمل دارد.. (همان/ ص 392)

 

... مستر دامبون با میرزا جلال‌خان قونسول فرانسه بود و بونیمن رئیس آفیس ولندیزی با جهاز مظفری سفری محمره شده‌اند. از قرار معلوم اول جهاز می‌رود بندردیلم.. (همان/ ص 407)

 

... بوم ناخدا سلطان از دیلم وارد شد: روغن شصت و چهار صندوق، خیک روغن هفده حلب حمل دارد جهت بوشهر.. (همان/ ص 638)

 

... ماشوه محمد سردار از دیلم وارد شد: هفده خیک روغن، سی و پنج صندوق روغن جهت بوشهر حمل دارد.. (همان/ ص 638)

 

... ملا احمد از دیلم وارد شد.. (همان/ ص 677)

 

... ماشوه ناخدا حسن از دیلم وارد شد، یکصد و چهل و هفت صندوق روغن جهت بوشهر حمل دارد.. (همان/ ص 682)

 

... بوم ناخدا حسن از دیلم وارد شد، دویست و پونزده صندوق روغن جهت بوشهر حمل دارد.. (همان/ ص 682)

 

با خواندن گزارش‌های فوق که در حدود 110 سال قبل ثبت شده‌اند می‌توان تصویر مبهمی از نوع صادرات دریایی دیلم در آن روزگار به دست آورد. این که این اجناس چگونه در دیلم تهیه می‌شده‌اند، چه کسی و یا چه کسانی مسئول این کار بوده‌اند، چگونه بسته‌بندی می‌شده‌اند، وسایل بسته‌بندی از کجا تأمین می‌شده است، با چه مبالغی در بوشهر به فروش می‌رسیده‌اند، آیا در عوض، باری هم از بوشهر به مقصد دیلم در لنج‌ها بارگیری می‌شده‌ است یا خیر، و سوالاتی از این دست، سوالاتی هستند که با یافتن پاسخ آنها می‌توان به تصویر روشنی از چگونگی داد و ستد دریایی نیاکان ما در حدود یک قرن قبل رسید.

 از این مجموعه غنی و ارزشمند، دیگر شهرهای استان بوشهر نظیر بندر گناوه، بندر ریگ، برازجان و ... نیز میتوانند جهت تکمیل تاریخ خود بهره مند شوند.