مشکل آب دیلم، خصوصاً آب آشامیدنی، را من تا حدی به یاد دارم و کسانی که سنشان از من بیشتر است مسلماً بیشتر به یاد می‌آورند. مشکل آب و آبرسانی در دیلم خود تاریخی دارد مثل هر واقعه و پدیده‌ی دیگری در این شهرستان. آنچه در زیر می‌خوانید روایت طرح و پیگیری این مشکل است مستفاد از مشروح مذاکرات مجلس ملی (قبل از انقلاب) و مجلس شورای اسلامی (بعد از انقلاب). در این قطعات می‌خوانیم که نمایندگان و احیاناً افرادی از مجلس که در نقش بازرس به دیلم سر زده‌اند و گزارش بازدیدشان را به مجلس ارائه داده‌اند، مشکل آب دیلم را چگونه مطرح می‌کرده‌اند، چه راه‌کارهایی برای حل آن پیشنهاد می‌داده‌اند و احیاناً چگونه آن را پیگیری می‌کرده‌اند.

از زمان مشروطه تاکنون، مشکل آب دیلم نخستین بار، دست‌کم مستند و طبق سوابق مشروح مذاکرات مجلس ملی، در جلسه‌ی 298 از دوره‌ی 19 مجلس ملی و از زبان دشتی، نماینده استان در حدود 55 سال قبل مطرح شده است. هرچند از کلام دشتی مشخص است که مشکل آب دیلم و شهرهای اطراف قبلاً هم به کرات و مرات مطرح می‌شده است (ظاهراً به‌صورت غیر رسمی) ولی گوش شنوایی برای شنیدن آن و دست توانایی برای حل آن یافت نمی‌شده است!

 

بیوگرافی مختصر مجلس نوزدهم: نوزدهمین دوره‌ی قانونگذارى در تاریخ 10 خرداد ماه 1335 خورشیدى افتتاح شد. در این دوره بود كه دوره‌ی اجلاسیه‌ی مجلس از دو سال به چهار سال تغییر یافت و تعداد نمایندگان از 136 تن به 200 نفر افزایش پیدا كرد. دوره مزبور پس از چهار سال در تاریخ 19 خرداد ماه 1339 به پایان رسید.

دشتی:

«اینجا راجع به آب بوشهر خیلى صحبت شده است بنظر بنده دیگر جنبه‌ی شوخى و تفریح كم‌كم پیدا مى‌كند اما عرض كنم تنها بوشهر نیست، بندر گناوه و بندردیلم هم هست، اعلیحضرت همایونى دو جا را حضوراً امر فرمودند كه‏ باید براى گناوه و دیلم آب بیاورند. بنده این را به رئیس آبیارى عرض كردم و خود جناب آقاى نخست‌وزیر هم بودند اما بنده مأمورم كه بگویم گناوه آب ندارد. بندرى است كه بعد از این یك بوشهر بزرگى خواهد شد و خود جزیره‌ی خارگ یكى دو سال دیگر در ردیف آبادان مى‌شود. گناوه یك شهر عظیمى مى‌شود گنجایش هم دارد عملیات عجیبى هم در آنجا می‌شود یعنى تقسیم املاك و واگذارى املاك به مردم خیلى توسعه پیدا می‌كند بنابراین آب لازم دارد. بندر دى‌لُم یكى از بنادر قدیمى ایران است. ببخشید شما دیلم مى‌گوئید ولى چون در محل مى‌گویند دى‌لُم، بنده زبان محل را به‌ عرض رساندم. فرمودند كه آب باید براى اینجا بیاورند، از رودخانه‌ی زهره مى توانند بیاورند، حالا خودتان مطالعه بكنید و مطالعه هم شده إست. راجع به بوشهر پروژه و برنامه و اعتبار همه چیز تمام شده إست دو میلیون وزارت جنگ داده إست دو میلیون شركت نفت ویك قسمت را هم گمرك و جاهاى دیگر داده اند این را بنده میدانم كه یك جریاناتى داشت ولى حالا هیچ اطلاع ندارم چون در این مدتى كه قریب سى چهل روز نبودم روزنامه نخواندم و اطلاع ندارم استدعا مى كنم همانطور كه جناب آقاى صارمى فرمودند دولت در نظر بگیرد بنده ماده و چیزى ندارم كه از لحاظ آئین نامه بگویم فقط خواهش میكنم كه انجام بدهند مطالب دیگرى هم داشتم كه نمیدانم وقت دارم یا نه. . .»

(مشروح مذاكرات مجلس ملى/ دوره ‏19/جلسه‌ی 298/  ص/ 298 )

 

اما مشکل آب دیلم یا دی‌لُم خودمان در این مجلس حل نشد!

ادامه‌ی داستان مشکل آب دیلم را در دوره‌ی بیست و چهارم مجلس ملی پی می‌گیریم. یعنی حدود 38 سال قبل و حدود 17 سال بعد از سخنان دشتی در مجلس نوزدهم!

 

بیوگرافی مجلس بیست و چهارم: انتخابات دوره 24 مجلس شوراى ملى، یا انتخابات رستاخیزى، آخرین انتخابات دوران حكومت پهلوى بود كه در تاریخ 17 شهریور 1354 افتتاح شد. در این دوره‌ی مجلس به‌خاطر فضاى انقلابى كه در كشور به‌وجود آمده بود پنج نخست‌وزیر در طى چهارسال روى كار آمدند كه هیچ یك از آنها موفق به ادامه كار نشدند. سرانجام به‌دنبال مبارزات ملت ایران و استعفاى بسیارى از نمایندگان و سقوط رژیم سلطنتى، عمر مجلس بیست و چهارم نیز در 21 بهمن 1357 به پایان رسید.

     در این دوره و در جلسه‌ی 71 آن، دکتر حسین طبیب که در نقش بازرس به دیلم و مناطقی از استان بوشهر سفر کرده بود گزارش خود را از مشکل آب دیلم اینگونه به مجلس ارائه می‌دهد:

دکتر طبیب:

«... منطقه دیگرى كه مورد بازدید قرار گرفت منطقه‌ی دیلم بود در این منطقه یك راه هست كه سالهاست ساختمان آن راكد مانده و در فصل تابستان به هر ترتیب كه هست و با هر مشكلى كه می‌تواند وجود داشته باشد انسان از كوره‌راه‌ها مى‌تواند خودش را به بندر‌دیلم برساند ولى در فصل زمستان این‌ راه بكلى مسدود است و قابل استفاده نیست یادآورى می‌كنم كه این‌ راه قسمتى مربوط است به پل بویرات كه باید تكمیل بشود و هرچه زودتر مورد استفاده‌ی اهالى قرار بگیرد. بالاخره به‌ هر طریق كه بود از راه‌هاى فرعى روستائى دیگر به بندر‌دیلم رسیدیم و بیاد آوردیم كه مردم در تابستان بیشترین فریاد و شكایتشان و اصلى‌ترین مسئله‌شان آب بود، ولى من انتظار نداشتم كه در فصل زمستان هم بیشترین و مهمترین مسئله‌ی مورد بحث مردم بندر‌دیلم در حالی‌ كه نزولات آسمانى باریده است بازهم مسئله‌ی آب باشد.

      اما به قرارى كه مشاهده كردیم باز هم در فصل زمستان و در موسم بارندگى بیشترین مسئله‌ی مردمبندردیلم مسئله‌ی آب بود زیرا طرح تأمین آب بندر‌دیلم طورى بى اساس و پایه است كه به محض اینكه اندك‌بارانى می‌آید و در رودخانه زهره جارى می‌شود، بكلى، بكلى، دستگاه آبرسانى را عاطل و باطل و تعطیل می‌سازد و من روزى كه رفتم مردم گفتند 20 روز است كه آب نداریم و از آب‌هاى آلوده‌ی راكد كه در بركه‌هاى عادى روى زمین جمع شده بود آبشان را تأمین می‌كردند و این مسئله قابل پذیرش براى مردم امروز ایران و اهالى بندردیلم نبود و براى آنها تعجب‌آور بود كه می‌بایستى در عصر رستاخیز بایك چنین منظره‌هاى غیر قابل پذیرش روبرو باشند.

      انجمن شهر با نهایت علاقمندى در برابر خواست‌هاى مردم آنجا احساس مسئولیت می‌نماید، در گفت و شنودى كه در محل حزب به‌ عمل آمده بود رئیس انجمن و اعضاى انجمن با دلسوزى صادقانه می‌گفتند كه اگر انجمن شهر براى ده‌سال آینده هیچ عملى انجام ندهد و شهردارى كلاً تعطیل باشد و ما فقط بتوانیم تنها آببندر‌دیلم را تأمین كنیم می‌توانیم در برابر مردم روسفید باشیم. رئیس سازمان زنان می‌گفت با كمال تأسف می‌رویم در خانه ها كه مردم را تشویق كنیم براى باسواد‌شدن، می‌گویند این حرف‌ها چیست كه می‌زنید، ما صبح تا حالا رفتیم از جاى دورى آب بیاوریم یك حلب 15 لیترى آب راكدى كه از توى بیابان‌ها جمع می‌كنند ده‌ریال به دست مردم می‌رسـد دیگر كجا وقت اضافى داریم.

     یك برنامه و طرحى است براى تأمین آب بندر‌دیلم كه درخواست می‌كنم جناب دكتر شادمان با آن علاقمندى و دقتى كه دارند به این مسئله توجه كنند و انشاءالله با پیشنهادى كه صورت می‌گیرد بتوانیم در آنجا یادگار بسیار خوب و ارزنده‌اى باقى بگذاریم. قیمت برآوردشده‌ی طرح آبرسانى بندردیلم یازده و نیم میلیون تومان می‌شود كه قسمت عمده‌اى از آن را مردم بندردیلم حاضرند تأمین كنند از طریق حق اشتراك و لوله‌كشى داخلى، 5 میلیون تومان می‌بایستى از صندوق مشترك شهرداری‌ها و سه میلیون از محل طرح خاص ناحیه‌اى به این طرح كمك شود كه البته چون بنیه‌ی مالى بندردیلم ضعیف و ناتوان هست و بازپرداخت این 5 میلیون تومان مشكل به نظر می‌رسد می‌توان ترتیبى اتخاذ كرد و كمك بلاعوض شهردارى بندردیلم را از طریق وزارت كشور افزایش داد تا بتوان به این مطلب جامه‌ی عمل پوشاند.

      اما مسئله‌ی دیگرى كه وجود داشت مخصوصاً با توجه به فرمان 16 آبان‌ماه شاهنشاه، می‌توان كار مثبت خوبى را پیگیرى كرد و آنكه طرح دیگرى وجود دارد براى تأمین آب بندردیلم از محل اعتبارات وزارت مسكن و شهرسازى كه طرحى است ناكامل و نارسا و جوابگوى تأمین احتیاجات آبرسانى بندردیلم را به طور كاملى نمی‌نماید، من فكر می‌كنم و مردم پیشنهاد می‌كنند كه اگر این دو طرح درهم ادغام شود چون هردو طرح مربوط است به اعتبارات مملكتى در مدت كوتاهى به این مسئله می‌توان جامه‌ی عمل پوشاند. در این زمینه من خلاصه‌ی مشاهداتم را با جناب استاندار استان در میان گذاشتم، ایشان كه علاقمند براى پیشرفت این كار هستند عملى‌بودن این مسئله را مورد تأیید قرار دادند، بنابراین از جناب آقاى دكتر شادمان در خواست دارم كه نسبت به ادغام این دو طرح در فاصله‌ی زمان كوتاه به طوری كه مردم بندردیلم این قدم مثبت را بهره‌بردارى كنند، از بذل مساعدت و علاقمندى دریغ نفرمایند. . ..»

(مشروح مذاكرات مجلس ملى/ دوره‏24/جلسه‌ی 71 / ص72 /1354)

 

چندماه بعد و در اواخر خردادماه سال بعد (1355)، دکتر حسین طبیب طی بازدید دیگری که از بندردیلم داشته است، در جلسه‌ی 103 مجلس ملی باز مشکل آب دیلم را مطرح کرده و طرح دیگری را پیشنهاد می‌دهد:

 

دکتر طبیب:

«... علاوه بر این، برنامه‌ی اساسى دیگرى تحت بررسى است براى انتقال آب كارون به بنادر دیلم و گناوه و زمین‌هاى پربركت شهرها در روستاهاى استان بوشهر كه با این كیفیت می‌توانیم امیدوار باشیم اراده‌ی خستگی‌ناپذیر ملت ایران سرانجام در راه تمدن بزرگ و سیماى راستین ایرانى به پیروزى كامل خواهد رسید و ایران را آنگونه كه آرزوى همگان است آباد و پر بركت با مردمى شاد و سرافراز رشك بهشت خواهد ساخت. پاینده ایران (نمایندگان: احسنت). ..»

در جلسه‌ی 151، یعنی حدود چهار‌ماه بعد از جلسه‌ی فوق، دکتر حسین طبیب بار دیگر و این‌بار مشکل دیگری از مشکلات عدیده‌ی آب دیلم را عنوان می‌کند:

دکتر طبیب:

«... در بندردیلم رفتم گفتند یك شركت پیمانكارى هست كه فضولات را در رودخانه زهره لیراوى می‌ریزد و حدود 100 هزار نفر از آب این رودخانه استفاده می‌كنند و به تشخیص آزمایشگاه آب رودخانه آلوده شده و سازمان حفاظت محیط زیست عملى انجام نداده ویا همانطور كه عرض كردم وقتى این سازمان می‌خواهد ابراز وجود بنماید به یاد حمایت از خوك‌هاى وحشى مى‌افتد و مانع اصلاح مسیر رودخانه‌ی كره‌بند كه آبش به دریا می‌ریزد و زندگى كشاورزان را مختل نموده است میشود. . .»

 

اما مشکل آب دیلم همچنان حل‌ناشده باقی ماند، نشان به این نشان که مشکل آب دیلم در نخستین مجلس شورای اسلامی در اواخر سال 1360، یعنی 5 سال بعد نیز بار دیگر مطرح شد.

بیوگرافی نخستین مجلس شورای اسلامی: انتخابات اولین دوره‌ی مجلس شوراى اسلامى در بیست و چهارم اسفندماه 1358 برگزار شد. در این دوره 10 میلیون و 871 هزار و 645 نفر رأى دادند. با توجه به شرایط انقلابى جامعه‌ی ایران، این دوره، به خاطر اختلاف‏نظر شدید نمایندگان كه از طیف‏ها و گروه‏هاى مختلف سیاسى بودند، به تغییر قوانین قدیمى و تصویب قوانین جدید مشغول شد. البته وقوع جنگ در سال 1359، سال‏هاى پایانى دوره‌ی مجلس اول را به خود مشغول كرد.

 

آقای نبوی، نماینده استان بوشهر:

«...آب رودخانه‌ی خیرآباد اگر به دیلم و گناوه راه یابد حوزه‌ی وسیعى را از بى‌آبى نجات مى‌دهد. آیا شما باور مى‌كنید كه شهردارى گناوه براى رساندن آب مشروب به مردم هر متر مكعبى 720 ریال هزینه مى‌كند و مترى 180 ریال در اختیار مصرف‌كننده قرار مى‌دهد آخر با كدام درآمد، مردم جوابگوى هزینه‌ی زندگى باشند كه آبشان با این قیمت بدست مى‌آید؟..»

(مشروح مذاكرات مجلس شوراى اسلامى/دوره‏1 / بیستم دى 60)

 

حدود شش‌ماه بعد، یعنی در نهم تیرماه 61 در همان نخستین مجلس شورای اسلامی، نبوی، نماینده‌ی استان بوشهر بار دیگر مشکل آب دیلم را عنوان می‌کند ولی این‌بار در قالب تذکری که به وزیر نیرو می‌دهد و در مجلس عنوان می‌شود: 

«...تذکر آقاى نبوى نماینده بوشهر به وزارت نیرو در خصوص تأمین سریع آب و برق براى بندردیلم و بندرگناوه...»

 

     بعد از این تاریخ، دست کم طبق مشروح مذاکرات مجلس، اثری از ذکر مشکل آب دیلم دیده نمی‌شود و ظاهراً این مشکل دیرپا سرانجام در همان سال‌های آغازین دهه‌ی شصت حل شده است. البته می‌توان این گونه گفت که مشکل آب دیلم طی این بیست و پنج سال (از طرح نخستین تا رفع) به‌شکلی بسیار کند و تدریجی، آرام آرام به یکی بهبودی نسبی نزدیک می‌شده است و سرانجام در سال‌های آغازین دهه‌ی شصت تا حد زیادی رفع شده است.

 تاریخ این مشکل و اصولاً تاریخ آب و آبرسانی در دیلم را از طریق دو منبع اصلی می‌توان تدوین کرد:

نخست، اسناد و مدارک بایگانی‌شده در اداره‌ی آب و فاضلاب دیلم (که امیدوارم موجود باشد!) و همچنین بایگانی‌های شرکت آب و فاضلاب استان. با کنارهم‌نهادن این اسناد و مدارک و تحلیل آنها می‌توان خط سیر این مشکل را تقریباً از آغاز تا رفع نهایی تدوین کرد.

     دوم، تاریخ شفاهی این مشکل است که با مصاحبه با سالمندان دیلمی قابل حصول است. با کنار‌هم نهادن مفاد این مصاحبه‌ها و اعمال اصول و روش‌های تدوین تاریخ شفاهی، می‌توان به جزییاتی دست یافت که در تاریخ مکتوب و رسمی مطرح نشده است. این که آب شرب و آب شست و شو از کجا تأمین می‌شده است، چه کسانی این کار را انجام می‌داده‌اند، مستلزم چه رنج و مرارتی بوده است، قیمت تمام‌شده چقدر بوده، چقدر کفاف احتیاجات را می‌کرده و صدها نکته‌ی ریز و درشت دیگر که می‌توان کشف و ضبط کرد. تردیدی نیست که تاریخ آب و آب‌رسانی در دیلم جزیره‌ی تنهایی نخواهد بود. این تاریخ بسیار مرتبط است با تاریخ بهداشت و درمان در دیلم. تاریخ بهداشت و درمان مرتبط است با تاریخ زاد و ولد در دیلم و ...

به امید تدوین تاریخ جامع دیلم. . .